Dziecko, jako podmiot szczególnej troski państwa, korzysta z ochrony o charakterze konstytucyjnej. Art. 72 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że „Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka”, a w ust. 3 dodaje, iż „organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i – w miarę możliwości – uwzględnienia zdania dziecka”.
Ten przepis nie jest jedynie pustą deklaracją – jego urzeczywistnieniem są między innymi art. 216¹ i art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, które nadają dziecku prawo do zabrania głosu w sprawach, które bezpośrednio go dotyczą.
W pierwszej kolejności trzeba podkreślić iż, wysłuchanie dziecka nie jest przesłuchaniem. To nie kolejny dowód w sprawie, ale sposób, by zapewnić dziecku możliwość wyrażenia opinii – w bezpiecznych, przyjaznych warunkach. Jak zauważa Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, „wysłuchanie nie zmierza do uzyskania materiału dowodowego (…), lecz do ustalenia zdania dziecka i wydania rozstrzygnięcia uwzględniającego jego opinię oraz dobro”.
Podstawy prawne – co mówią przepisy?
Zasady wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym reguluje art. 216¹ oraz art. 576 § 2 KPC. Zgodnie z art. 216¹ § 1:
„Sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala.”
Podobnie art. 576 § 2 KPC stanowi, że sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka „wysłucha je, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia”. Oba przepisy łączą więc wspólną ideę – podkreślają znaczenie głosu dziecka, ale zawsze z poszanowaniem jego dobra i możliwości psychofizycznych.
Jak komentuje Ewa Stefańska, „celem wprowadzenia art. 216¹ było uwzględnienie norm konstytucyjnych i międzynarodowych, w tym art. 12 Konwencji o prawach dziecka”【E. Stefańska, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, LEX/el. 2022】. Sąd więc nie tylko może, ale ma obowiązek wysłuchać dziecko – jeżeli pozwalają na to jego rozwój i dojrzałość.
Warto dodać, że przepisy nie określają minimalnego wieku dziecka – decydujący jest jego rozwój, nie metryka. Jak podkreśla Stefańska, „wiek dziecka nie jest decydujący, gdyż o zastosowaniu przepisu decyduje stopień rozwoju, który w tym samym wieku może być różny”【tamże】.
Wysłuchanie to nie przesłuchanie
Jak już podkreślaliśmy na wstępie niniejszego artykułu, wysłuchanie dziecka – w rozumieniu art. 216¹ KPC – nie jest przesłuchaniem świadka. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że ta czynność nie ma charakteru dowodowego, lecz służy realizacji prawa dziecka do wyrażenia opinii (wyrok SN z 13.12.2013 r., SNO 35/13).
Zadaniem sądu nie jest więc „wydobycie” informacji, ale stworzenie dziecku przestrzeni do bezpiecznej rozmowy. Jak rekomenduje Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, „wysłuchanie powinno odbywać się poza salą rozpraw, w przyjaznym pomieszczeniu, z udziałem jedynie sędziego (ewentualnie psychologa), bez obecności stron”. Dziecko nie może być świadkiem w sporze rodziców – ma być jego uczestnikiem, którego zdanie ma znaczenie.
Jak wygląda wysłuchanie w praktyce
Zgodnie z zaleceniami Ministerstwa Sprawiedliwości i Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę, wysłuchanie powinno być starannie przygotowane. Przed jego przeprowadzeniem sąd ocenia:
- rozwój poznawczy i emocjonalny dziecka,
- jego stan zdrowia,
- aktualną sytuację emocjonalną.
Rozmowa powinna przebiegać w miejscu zapewniającym spokój i poczucie bezpieczeństwa – często w tzw. Przyjaznych Pokojach Przesłuchań Dzieci. Sędzia rozmawia z dzieckiem w stroju cywilnym, z użyciem prostego, zrozumiałego języka.
Rozpoczyna od tematów neutralnych, by przełamać stres, a dopiero później porusza kwestie istotne dla sprawy. Unika się pytań sugerujących, ocennych czy wymuszających odpowiedzialność za decyzję sądu. Na zakończenie rozmowy dziecku dziękuje się za udział i poświęcony czas – gest, który ma duże znaczenie psychologiczne.
Wysłuchanie może odbyć się tylko raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga ponownej rozmowy (art. 216¹ § 3 KPC). Sam przebieg rozmowy nie jest protokołowany – sporządza się jedynie notatkę zawierającą wnioski z wysłuchania, bez ujawniania szczegółowych wypowiedzi dziecka.
Jak sąd uwzględnia zdanie dziecka
Wysłuchanie nie oznacza, że sąd jest związany opinią dziecka – jego zadaniem jest uwzględnienie zdania „stosownie do stopnia rozwoju i dojrzałości”. Jak zauważa Stefańska, „sąd, nawet po wysłuchaniu dziecka, może dojść do wniosku, że nie ma podstaw do uwzględnienia jego życzeń, jeśli sprzeciwiałyby się one dobru dziecka”【E. Stefańska, op. cit.】.
Stan prawny: październik 2025 r.
Fot. unsplash.com