Relacje rodziców z dziećmi są jednymi z najważniejszych więzi międzyludzkich. Prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów pomiędzy dzieckiem a rodzicem zostały wyraźnie uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 113 k.r.o.). Jednak coraz częściej sądy sięgają także do przepisów Kodeksu cywilnego, w szczególności do art. 23 k.c., który chroni dobra osobiste człowieka. Jednym z takich dóbr – co potwierdza utrwalone orzecznictwo – jest właśnie więź rodzinna.
Sprawa, którą w 2019 r. rozpoznał Sąd Apelacyjny w Katowicach (sygn. I ACa 752/18), stanowi istotny przykład, jak prawo cywilne może chronić relację rodzic–dziecko przed naruszaniem przez drugiego rodzica.
Stan faktyczny – wieloletni konflikt i zerwane więzi z córką
Spór toczył się pomiędzy byłymi małżonkami o realizację kontaktów ojca z małoletnią córką. Choć sąd rejonowy w 2014 r. uregulował szczegółowo kontakty – m.in. weekendowe spotkania i wspólne spędzanie części wakacji – w praktyce do tych spotkań nie dochodziło.
Ojciec wielokrotnie stawiał się po dziecko, nawet w asyście detektywa, ale matka odmawiała otwarcia drzwi lub pokrętnie tłumaczyła nieobecność córki. Z czasem dziecko zaczęło wyrażać niechęć do spotkań z ojcem, jednak – co podkreślali biegli – była to w dużej mierze konsekwencja wpływu matki i zaangażowania dziecka w konflikt lojalnościowy rodziców.
Ojciec, czując się bezradny wobec braku realizacji postanowień ustalonych przed sądem, wystąpił z powództwem o ochronę dóbr osobistych, powołując się na art. 23 k.c. i domagając się także zadośćuczynienia pieniężnego.
Więź rodzinna jako dobro osobiste
Art. 23 k.c. wskazuje przykładowy katalog dóbr osobistych człowieka: zdrowie, wolność, cześć, wizerunek czy nietykalność mieszkania. Choć więź rodzinna nie została wymieniona wprost, sądy od lat przyjmują, że należy ona do chronionych dóbr.
Co to oznacza w praktyce? Jeżeli drugi rodzic świadomie i uporczywie uniemożliwia kontakt z dzieckiem, może dopuścić się naruszenia dobra osobistego. A w konsekwencji – rodzic poszkodowany ma prawo domagać się ochrony na podstawie art. 24 k.c., a nawet zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 k.c.
W analizowanej sprawie sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz ojca 10 tys. zł zadośćuczynienia, wskazując, że działania matki doprowadziły do faktycznego zerwania więzi emocjonalnej z córką. Sąd Apelacyjny ten pogląd w pełni podzielił – podkreślając, że więź rodzinna stanowi dobro osobiste i może być chroniona także na gruncie prawa cywilnego.
Argumenty stron i stanowisko sądu
Matka twierdziła, że brak kontaktów wynika z postawy dziecka, które nie chciało spotykać się z ojcem. Sąd jednak nie przyjął tej argumentacji, uznając, że niechęć córki była skutkiem oddziaływania wychowawczego matki, a nie jej autonomicznej decyzji.
Z kolei ojciec domagał się wyższego zadośćuczynienia – aż 50 tys. zł – wskazując na swoją krzywdę i długotrwałą rozłąkę. Sąd apelacyjny częściowo ograniczył jego roszczenia, zauważając, że konflikt eskalował także z jego strony i że sam sprzeciwiał się terapii psychologicznej dziecka, która mogłaby pomóc w odbudowaniu relacji.
Finalnie sąd pozostawił zasądzone 10 tys. zł, wskazując na kompensacyjny charakter zadośćuczynienia – czyli rekompensatę za doznaną krzywdę, a nie sankcję wobec matki.
Znaczenie orzeczenia
Sprawa ma duże znaczenie praktyczne. Po pierwsze, potwierdza, że prawo do kontaktów z dzieckiem to nie tylko uprawnienie z zakresu prawa rodzinnego, ale także chronione dobro osobiste.
Po drugie, pokazuje, że uporczywe utrudnianie kontaktów może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej – zarówno w postaci nakazu zaprzestania naruszeń, jak i wypłaty zadośćuczynienia.
Po trzecie, wyrok podkreśla, że nawet jeśli dziecko deklaruje niechęć do spotkań, sąd musi badać, czy jest to rzeczywiście jego własna decyzja, czy efekt manipulacji lub nacisku jednego z rodziców.
Chcesz wiedzieć więcej? Zapraszamy do kontaktu!
Zdjęcie: unsplash.com